یبوست سالمندان؛ ۷ علت شایع و راه‌های درمان خانگی بدون دارو

یبوست سالمندان یکی از شایع‌ترین مشکلاتی است که خانواده‌ها در نگهداری از پدر و مادر مسن با آن روبه‌رو می‌شوند. سالمند اغلب شرم می‌کند یا اهمیتش را نمی‌داند و مراقب هم وقتی متوجه می‌شود که مشکل چند روز ادامه پیدا کرده است.

در این راهنما ۷ علت شایع، راه‌های خانگی بدون دارو، برنامه‌ی دفع منظم و علائم خطر را مرور می‌کنیم. این مطلب جای تشخیص و درمان پزشک را نمی‌گیرد و برای آگاهی خانواده و مراقبان نوشته شده است.

یبوست سالمندان چیست؟

یبوست سالمندان یعنی دفع کم‌تکرار، سفت یا دردناک مدفوع. معمولاً اگر سالمند کمتر از سه بار در هفته دفع کند، برای دفع زور بزند یا بعد از آن احساس تخلیه‌ی کامل نداشته باشد، می‌گوییم دچار یبوست است. راهنمای NIDDK درباره‌ی یبوست هم همین نشانه‌ها را برای تعریف یبوست ذکر می‌کند.

در سنین بالا روده کندتر کار می‌کند، عضلات کف لگن ضعیف‌تر می‌شوند و داروها و بیماری‌ها اثر بیشتری دارند. به همین دلیل یبوست سالمندان فقط یک ناراحتی ساده نیست. می‌تواند اشتها، خواب، خلق و حتی کنترل ادرار را به هم بزند.

نکته‌ی مهم: «هر روز دفع کردن» لازم نیست. مهم این است که الگوی معمول سالمند ناگهان تغییر نکند و دفع بدون درد و زور زیاد انجام شود.

۷ علت شایع یبوست سالمندان

علت یبوست سالمندان معمولاً یک عامل واحد نیست. اگر راهکار را بر اساس علت انتخاب کنید، نتیجه سریع‌تر می‌گیرید. این ۷ علت را بررسی کنید:

۱. کم‌آبی

با افزایش سن حس تشنگی کم می‌شود. بسیاری از سالمندان برای پرهیز از رفت‌وآمد زیاد به دستشویی، عمداً کمتر می‌نوشند. بدن آب را از مدفوع می‌گیرد و مدفوع سفت و خشک می‌شود.

۲. فیبر کم در برنامه‌ی غذایی

مشکل جویدن، دندان‌های ضعیف و بی‌اشتهایی سالمند باعث می‌شود غذا نرم و کم‌فیبر شود. نان سفید، برنج، سوپ صاف‌شده و غذای آماده، فیبر کافی ندارند.

۳. بی‌تحرکی

حرکت روده را تحریک می‌کند. سالمندی که بیشتر روز می‌نشیند یا در بستر است، یبوست بیشتری دارد. در مراقبت از سالمندان کم‌تحرک، مراقبت از سالمند زمین‌گیر نیازمند توجه ویژه به برنامه‌ی دفع هم هست.

۴. عوارض داروها

بعضی داروهای مسکن، ضدافسردگی، ضدتشنج، مکمل آهن و کلسیم و برخی داروهای فشار خون یا مثانه ممکن است یبوست ایجاد کنند. نام دارو را خودسرانه حذف یا عوض نکنید؛ فهرست داروها را به پزشک نشان دهید و بپرسید کدام یک می‌تواند عامل باشد.

۵. افسردگی و بی‌حوصلگی

سالمند افسرده کم می‌خورد، کم می‌نوشد و تحرک ندارد. این سه عامل با هم یبوست را بدتر می‌کنند. اگر همراه با یبوست، بی‌خوابی سالمند یا گوشه‌گیری هم دیده می‌شود، موضوع را با پزشک در میان بگذارید.

۶. نادیده‌گرفتن میل دفع

سالمندی که دستشویی دور است، راه‌رفتنش سخت است یا از زمین‌خوردن می‌ترسد، میل دفع را نگه می‌دارد. نگه‌داشتن مکرر باعث می‌شود حس دفع ضعیف شود و مدفوع در روده سفت‌تر شود. گاهی ترس از بی‌اختیاری ادرار سالمندان هم او را از رفتن به دستشویی بازمی‌دارد.

۷. بیماری‌های زمینه‌ای

دیابت، پارکینسون، کم‌کاری تیروئید، سکته‌ی مغزی، مشکلات نخاعی و بواسیر می‌توانند دفع را مختل کنند. گاهی هم یک تومور یا انسداد روده در پس‌زمینه است، پس یبوست جدید و پایدار را همیشه جدی بگیرید.

درمان خانگی یبوست سالمند بدون دارو

درمان خانگی یبوست سالمندان بر چهار پایه استوار است: مایعات، فیبر، حرکت و عادت دفع. هر کدام را کم‌کم و با صبر اجرا کنید.

مایعات کافی بدهید

در طول روز مقدار کم‌حجم آب، دمنوش ملایم یا سوپ ارائه کنید. هر ساعت چند جرعه مؤثرتر از یک لیوان بزرگ است. اگر سالمند نارسایی قلبی یا کلیوی دارد، میزان مایعات را فقط با نظر پزشک تغییر دهید.

فیبر را آهسته زیاد کنید

میوه‌ی پوست‌کنده یا پخته، آلو، سبزی پخته، حبوبات نرم، جو و نان سبوس‌دار را به‌تدریج اضافه کنید. افزایش ناگهانی فیبر نفخ و دل‌درد می‌آورد. اگر جویدن سخت است، غذا را نرم یا له‌شده آماده کنید.

• صبحانه: نان سبوس‌دار با میوه یا کمی جو دوسر پخته
• میان‌وعده: آلو، سیب پخته یا گلابی
• ناهار و شام: سبزی پخته و حبوبات نرم کنار غذای اصلی

حرکت روزانه را برنامه‌ریزی کنید

۱۰ تا ۲۰ دقیقه پیاده‌روی آهسته، یک یا دو بار در روز، روده را فعال می‌کند. اگر سالمند توان راه‌رفتن ندارد، حرکت‌های ساده‌ی نشسته، چرخاندن پا و تغییر وضعیت منظم کمک می‌کند. برای ایمنی، همراه او باشید.

وضعیت درست روی توالت

پاها را روی یک چارپایه‌ی کوتاه بگذارید تا زانوها کمی بالاتر از لگن باشد و بدن کمی به جلو خم شود. این حالت دفع را آسان‌تر می‌کند. فشار و زور زدن شدید را توصیه نمی‌کنیم.

گرمای شکم و ماساژ ملایم

ماساژ آرام شکم در جهت عقربه‌های ساعت، پس از غذا و با فشار کم، می‌تواند راحتی بدهد. اگر شکم دردناک، متورم یا سفت است، ماساژ ندهید و به پزشک اطلاع دهید.

برنامه‌ی دفع منظم در یک نگاه

برای کاهش یبوست سالمندان، عادت‌دادن روده مهم است. بدن عادت‌پذیر است. اگر هر روز در یک ساعت مشخص به دستشویی بروید، روده یاد می‌گیرد. این برنامه را امتحان کنید:

1. صبح بعد از بیدار شدن، یک لیوان آب ولرم بدهید.
2. نیم ساعت بعد از صبحانه، سالمند را به دستشویی ببرید.
3. حداقل ۱۰ دقیقه بدون عجله بنشیند و گوشی یا حواس‌پرتی نداشته باشد.
4. هر زمان میل دفع داشت، فوراً او را همراهی کنید.
5. تاریخ و حالت مدفوع را در دفترچه یادداشت کنید تا به پزشک نشان دهید.

اگر سالمند آلزایمر دارد، ممکن است میل دفع را نشناسد. در این حالت یادآوری مؤدبانه و نظارت بیشتر لازم است.

چرا مسهل خودسرانه نه؟

داروی یبوست سالمندان همیشه بی‌خطر نیست و مصرف خودسرانه آن می‌تواند مشکل را پنهان کند. مسهل‌ها ممکن است باعث کم‌آبی، افت املاح خون و وابستگی روده شوند. بعضی نوع‌ها برای افراد با بیماری کلیه یا قلب مناسب نیستند. به همین دلیل:

• ابتدا علت را با پزشک پیدا کنید.
• نوع و دوز دارو را فقط پزشک یا داروساز تعیین کند.
• برای هیچ سالمندی خودسرانه و طولانی‌مدت مسهل تهیه نکنید.
• از مصرف همزمان چند داروی گیاهی یا شیمیایی بدون مشورت پرهیز کنید.

علائم خطر و زمان مراجعه به پزشک

بیشتر موارد یبوست سالمندان با تغییر شیوه‌ی زندگی بهتر می‌شود، اما بعضی نشانه‌ها هشدار جدی‌اند. در این حالت‌ها منتظر درمان خانگی نمانید:

• خون روشن در مدفوع یا مدفوع سیاه
• درد شدید شکم یا ورم و سفتی شکم
• استفراغ و ناتوانی در دفع مدفوع و گاز، که ممکن است نشانه‌ی انسداد باشد
• کاهش وزن ناگهانی و بی‌دلیل
• تب، ضعف شدید یا گیجی
• یبوست تازه‌ای که بعد از سن بالا شروع شده و بیش از دو تا سه هفته ادامه دارد

هشدار: اگر درد شدید شکم، استفراغ و دفع‌نشدن گاز با هم وجود دارد، بدون تأخیر با ۱۱۵ تماس بگیرید یا سالمند را به اورژانس برسانید.

نقش مراقب و پرستار در منزل

پیگیری آب‌خوردن، غذا، پیاده‌روی و ساعت دفع برای خانواده‌ی شاغل سخت است، به‌خصوص وقتی یبوست سالمندان مزمن شده باشد. یک پرستار سالمند در منزل آموزش‌دیده می‌تواند در این کارها کمک کند:

• یادآوری و ثبت مایعات مصرفی در طول روز
• آماده‌کردن غذاهای نرم و پرفیبر طبق برنامه‌ی پزشک
• همراهی در پیاده‌روی و رفتن ایمن به دستشویی
• ثبت الگوی دفع و گزارش تغییر به خانواده و پزشک
• توجه به نشانه‌های هشدار و اطلاع‌رسانی به‌موقع

اگر درباره‌ی برنامه‌ی مراقبت سؤال دارید، از صفحه‌ی تماس با ما با کارشناسان در ارتباط باشید.

سوالات متداول درباره‌ی یبوست سالمندان

۱. یبوست سالمندان از چه زمانی غیرطبیعی است؟

اگر سالمند کمتر از سه بار در هفته مدفوع داشته باشد، مدفوعش سفت و خشک باشد، زور زدن زیاد لازم شود یا بعد از دفع احساس تخلیه‌ی ناقص کند، یبوست دارد. تغییر ناگهانی عادت دفع، به‌خصوص همراه با علائم هشدار، باید به پزشک گزارش شود.

۲. برای یبوست سالمندان چی خوبه؟

ترکیب مایعات کافی، فیبر تدریجی از میوه، سبزی، حبوبات و غلات کامل، پیاده‌روی روزانه و زمان ثابت دفع بعد از وعده‌ی غذایی مؤثرترین راه خانگی است. اگر پزشک محدودیت مایعات تعیین کرده، مقدار آب را فقط با نظر او تغییر دهید.

۳. علت یبوست سالمندان چیست؟

کم‌آبی، فیبر کم، بی‌تحرکی، عوارض بعضی داروها، افسردگی و بی‌حوصلگی، نادیده‌گرفتن میل دفع و بیماری‌هایی مثل دیابت، پارکینسون یا کم‌کاری تیروئید شایع‌ترین علت‌ها هستند. اغلب بیش از یک عامل همزمان وجود دارد، پس همه‌ی آن‌ها را بررسی کنید و فقط به یک علت اکتفا نکنید.

۴. آیا استفاده از مسهل برای سالمند بی‌خطر است؟

مصرف خودسرانه و طولانی مسهل می‌تواند باعث کم‌آبی، اختلال املاح بدن و وابستگی روده شود. اگر راه‌های خانگی چند هفته جواب نداد، قبل از دادن هر دارو یا مسهل با پزشک مشورت کنید تا علت واقعی یبوست پیدا شود و درمان مناسب انتخاب شود.

۵. درمان خانگی یبوست سالمند چقدر طول می‌کشد؟

معمولاً با اصلاح مایعات، فیبر و تحرک، بعد از چند روز تا دو هفته بهبود دیده می‌شود. فیبر را آهسته زیاد کنید تا نفخ ایجاد نشود. اگر بعد از دو تا سه هفته تغییری نبود یا علائم هشدار پیدا شد، به پزشک مراجعه کنید.

۶. چه زمانی یبوست سالمند نیاز به مراجعه‌ی فوری به پزشک دارد؟

خون در مدفوع، مدفوع سیاه، درد شدید یا ورم شکم، استفراغ، ناتوانی در دفع گاز و مدفوع، تب یا کاهش وزن ناگهانی هشدار است. در این حالت‌ها منتظر درمان خانگی نمانید و فوراً پزشک یا اورژانس را در جریان بگذارید.

برای مراقبت از سالمند دچار یبوست در منزل با رایان درمان مشورت کنید

اگر نگران یبوست سالمندان و تنها‌ماندن عزیزتان هستید، موضوع را با کارشناسان رایان درمان در تهران در میان بگذارید. شرایط سالمند بررسی می‌شود و پرستار مناسب پیشنهاد می‌شود.

درخواست پرستار سالمند در منزل را ثبت کنید و مراقبت منظم و ایمن در خانه را از امروز شروع کنید.