بی‌اختیاری ادرار سالمندان؛ ۷ علت و راه‌های مراقبت در خانه

بی‌اختیاری ادرار سالمندان مشکلی شایع و در عین حال آزاردهنده است. خیلی از خانواده‌ها آن را بخشی طبیعی از پیری می‌دانند و از گفتن آن به پزشک خجالت می‌کشند. در حالی که این مشکل معمولاً علت دارد و در بسیاری از موارد با بررسی پزشکی و مراقبت درست قابل کنترل است. در این راهنما ۷ علت شایع و راه‌های مراقبت در خانه را مرور می‌کنیم.

مطلب برای خانواده‌های مراقب در تهران نوشته شده است. توصیه‌ها عملی هستند و جای نظر پزشک یا پرستار را نمی‌گیرند. تشخیص علت و تجویز دارو فقط کار پزشک است.

بی‌اختیاری ادرار سالمندان چیست؟

بی‌اختیاری ادرار یعنی خروج ادرار بدون اراده. گاهی چند قطره هنگام سرفه یا خنده خارج می‌شود. گاهی سالمند پیش از رسیدن به توالت دچار نشتی می‌شود. در بعضی افراد هم مثانه به‌طور کامل خالی نمی‌شود و ادرار سرریز می‌کند.

پزشکان معمولاً چند نوع آن را از هم جدا می‌کنند:

• بی‌اختیاری فشاری: نشتی هنگام سرفه، عطسه، خنده یا بلند شدن.
• بی‌اختیاری فوریتی: نیاز ناگهانی و شدید به دستشویی که فرصت رسیدن نمی‌دهد.
• بی‌اختیاری سرریزی: مثانه پر می‌ماند و ادرار قطره‌قطره خارج می‌شود.
• بی‌اختیاری عملکردی: مثانه سالم است، اما سالمند به‌خاطر درد مفصل یا فراموشی به‌موقع به توالت نمی‌رسد.

نوع دقیق بی‌اختیاری ادرار سالمندان را باید پزشک مشخص کند. با این حال خانواده می‌تواند با دقت به الگوی نشتی، اطلاعات مفیدی به او بدهد.

۷ علت بی‌اختیاری ادرار سالمندان

علت بی‌اختیاری ادرار سالمندان همیشه یک چیز نیست. اغلب چند عامل کنار هم قرار می‌گیرند. این هفت مورد را بیشتر از بقیه می‌شنوید.

۱. ضعیف شدن عضلات کف لگن و مثانه

با افزایش سن، عضلات اطراف مثانه و مجرا ممکن است توان کمتری داشته باشند. در این حالت فشار ناگهانی شکم، مثل سرفه یا بلند شدن از صندلی، باعث نشتی می‌شود.

۲. عفونت ادراری

عفونت مثانه می‌تواند ناگهان نیاز به دستشویی را زیاد کند و سوزش ایجاد کند. اگر بی‌اختیاری ناگهانی شروع شده است، عفونت یکی از اولین مواردی است که پزشک بررسی می‌کند.

۳. بزرگ شدن پروستات در آقایان

در مردان، بی‌اختیاری ادرار سالمندان گاهی به پروستات مربوط است. پروستات بزرگ‌شده ممکن است مسیر ادرار را تنگ کند. نتیجه، تخلیه‌ی ناقص مثانه و نشتی قطره‌قطره است. بررسی و درمان آن با متخصص اورولوژی است.

۴. بیماری‌های عصبی و مغزی

دیابت، سکته مغزی، پارکینسون و بیماری‌های مشابه می‌توانند پیام‌رسانی بین مغز و مثانه را مختل کنند. مراقبت از سالمند پس از حادثه‌ی مغزی را در مطلب مراقبت از بیمار سکته مغزی در منزل بخوانید.

۵. زوال عقل و فراموشی

سالمندی که آلزایمر دارد ممکن است نیاز خود را تشخیص ندهد یا مسیر توالت را گم کند. مثانه‌ی او شاید سالم باشد، اما حافظه یاری نمی‌کند. صبر و برنامه‌ی ثابت اینجا بسیار مهم است. مراقبت از سالمند آلزایمری در منزل را هم ببینید.

۶. اثر بعضی داروها

بعضی داروها، مثل ادرارآورها، آرام‌بخش‌ها یا داروهای فشار خون، ممکن است مشکل را بیشتر کنند. هرگز خودسرانه دارویی را کم، زیاد یا قطع نکنید. فهرست داروهای سالمند را نزد پزشک ببرید و بپرسید کدام مورد می‌تواند نقش داشته باشد.

۷. یبوست، ضعف حرکتی و دسترسی سخت به توالت

یبوست مزمن به مثانه فشار می‌آورد. از طرف دیگر، درد زانو، تعادل ضعیف یا ترس از زمین خوردن باعث می‌شود سالمند دیر به دستشویی برسد. گاهی مشکل از خود مثانه نیست و فقط راه توالت دشوار است. نکات ایمن‌سازی خانه را در پیشگیری از افتادن سالمند بخوانید.

چرا بی‌اختیاری ادرار زنان سالمند شایع‌تر دیده می‌شود؟

بی‌اختیاری ادرار زنان سالمند را پزشکان بیشتر از آقایان می‌بینند. ساختار بدن زنان و تغییراتی مثل بارداری، زایمان و یائسگی می‌تواند بر عضلات کف لگن اثر بگذارد. کاهش هورمون‌ها هم ممکن است بافت مجرا و مثانه را حساس‌تر کند.

این به معنای ناچار بودن بی‌اختیاری ادرار سالمندان نیست. تمرین‌های تقویت کف لگن، که با آموزش متخصص انجام می‌شود، و درمان‌های پزشکی می‌توانند کمک کنند. اگر مادر یا مادربزرگ شما خجالت می‌کشد، گفت‌وگو را آرام و محترمانه شروع کنید.

چه زمانی باید سریع‌تر به پزشک مراجعه کرد؟

هر نوع بی‌اختیاری ادرار سالمندان باید یک‌بار توسط پزشک بررسی شود. اما این نشانه‌ها یعنی نباید صبر کرد:

• شروع ناگهانی نشتی در فردی که قبلاً مشکلی نداشته است.
• تب، لرز، سوزش ادرار یا بوی بد و تیرگی ادرار.
• دیدن خون در ادرار.
• ناتوانی در ادرار کردن یا درد و برآمدگی پایین شکم.
• ضعف ناگهانی پا، بی‌حسی یا اختلال در حرف زدن.
• گیجی تازه یا بی‌قراری بیش از معمول.

در این موارد خودتان درمان نکنید. به پزشک مراجعه کنید یا با اورژانس تماس بگیرید. برای آشنایی با این بیماری، صفحه‌ی مشکلات کنترل مثانه در سایت NIDDK توضیحات علمی عمومی دارد.

درمان بیاختیاری ادرار سالمندان چگونه است؟

درمان بی‌اختیاری ادرار سالمندان به علت آن بستگی دارد. پزشک معمولاً با پرسش و معاینه شروع می‌کند. گاهی آزمایش ادرار، سونوگرافی یا بررسی‌های دیگر لازم می‌شود. بعد از مشخص شدن علت، چند راه وجود دارد:

• درمان عفونت یا بیماری زمینه‌ای مثل دیابت.
• تنظیم داروها و ساعت مصرف آن‌ها با نظر پزشک.
• برنامه‌ی زمان‌بندی‌شده‌ی توالت و تمرین‌های کف لگن.
• درمان یبوست و اصلاح عادت‌های غذایی.
• در بعضی موارد، دارو یا روش‌های تخصصی‌تر.

درباره‌ی قرص بی‌اختیاری ادرار سالمندان باید روشن باشیم: هیچ قرصی برای همه مناسب نیست. بعضی داروها عوارضی مثل خشکی دهان، یبوست یا گیجی دارند و در سالمندان باید با احتیاط تجویز شوند. هرگز قرص دیگران را به سالمند ندهید و بدون نسخه دارو شروع نکنید.

مراقبت در خانه؛ چه کارهایی کمک می‌کند؟

مراقبت روزمره از بی‌اختیاری ادرار سالمندان می‌تواند تعداد نشتی‌ها را کم کند و کرامت سالمند را حفظ کند. این کارها ساده، اما مؤثرند:

برنامه‌ی ثابت توالت

سالمند را در ساعت‌های مشخص به توالت ببرید. مثلاً بعد از بیدار شدن، قبل و بعد از غذا و پیش از خواب. منتظر نمانید تا خودش درخواست کند، مخصوصاً اگر دچار فراموشی است. چند روز یادداشت کردن ساعت نشتی‌ها به پزشک هم کمک می‌کند.

مایعات را کم نکنید

بعضی خانواده‌ها برای جلوگیری از نشتی آب را قطع می‌کنند. این کار درست نیست. کم‌آبی ادرار را غلیظ می‌کند، یبوست را بیشتر می‌کند و ممکن است مثانه را تحریک کند. مقدار مناسب مایعات را از پزشک بپرسید و مصرف را در طول روز پخش کنید. مصرف زیاد مایعات را از عصر به بعد کمتر کنید.

مسیر توالت را ایمن و کوتاه کنید

• چراغ کم‌نور شبانه در مسیر اتاق تا توالت بگذارید.
• مانع، فرش لغزنده و سیم را از مسیر بردارید.
• دستگیره‌ی کنار توالت و صندلی مناسب نصب کنید.
• برای شب، در صورت نیاز با نظر پزشک یا پرستار، لگن یا توالت قابل‌حمل کنار تخت بگذارید.
• لباسی بپوشانید که باز کردنش آسان باشد.

غذا و عادت‌ها

یبوست را با فیبر و تحرک مناسب کنترل کنید، البته در حد توان سالمند و طبق نظر پزشک. چای پررنگ، نوشیدنی‌های گازدار و کافئین زیاد ممکن است در بعضی افراد نیاز به دستشویی را بیشتر کنند. اگر چنین الگویی دیدید، آن را به پزشک بگویید.

پوشک، سوند و مراقبت از پوست

در بی‌اختیاری ادرار سالمندان، پوشک و پد بزرگسال می‌توانند در کنار درمان کمک کنند، اما جای بررسی پزشکی را نمی‌گیرند. پوشک خیس باید زود عوض شود. رطوبت طولانی پوست را حساس می‌کند و راه را برای قرمزی، عفونت و زخم بستر باز می‌کند. روش درست تعویض را در مطلب تعویض پوشک سالمند در بستر ببینید.

نکات پوستی:

• بعد از هر نشتی، پوست را با آب ولرم تمیز و کامل خشک کنید.
• از مواد معطر یا الکل‌دار روی ناحیه‌ی حساس استفاده نکنید.
• کرم محافظ را فقط وقتی بزنید که پزشک یا پرستار توصیه کرده باشد.
• قرمزی که از بین نمی‌رود را به پزشک نشان دهید.

سوند ادراری یک اقدام پزشکی است. فقط با تشخیص و دستور پزشک گذاشته می‌شود و نباید خانواده خودسرانه سراغ آن برود. اگر پزشک سوند را لازم دانست، گذاشتن، تعویض و مراقبت از آن باید با فرد آموزش‌دیده انجام شود. درباره‌ی این خدمت می‌توانید صفحه‌ی سونداژ در منزل تهران را ببینید.

چه زمانی کمک پرستار لازم است؟

مراقبت از بی‌اختیاری ادرار سالمندان، شب و روز انرژی می‌گیرد. شست‌وشو، تعویض لباس و ملافه، همراهی به توالت و کنترل پوست چند بار در شبانه‌روز تکرار می‌شود. این نشانه‌ها یعنی وقت کمک گرفتن است:

• سالمند سنگین است و بلند کردن او برای شما خطرناک است.
• نشتی شبانه شما را بی‌خواب کرده است.
• پوست او قرمز شده یا زخم دارد.
• زوال عقل دارد و همکاری نمی‌کند.
• مراقب خانواده خسته و تحت فشار است.

پرستار آموزش‌دیده برنامه‌ی توالت را اجرا می‌کند، پوست را کنترل می‌کند و تغییرات را به خانواده و پزشک گزارش می‌دهد. برای آشنایی با این خدمت، صفحه‌ی پرستار سالمند را ببینید.

سوالات متداول

آیا بی‌اختیاری ادرار سالمندان طبیعی است؟

شایع است، اما نباید آن را بخشی ناگزیر از پیری دانست. معمولاً علتی پشت آن وجود دارد، مثل عفونت، ضعف عضلات، دارو یا یبوست. با بررسی پزشک بسیاری از علت‌ها قابل شناسایی و کنترل هستند. پنهان کردن مشکل فقط درمان را به تعویق می‌اندازد.

علت ناگهانی شدن بی‌اختیاری ادرار در سالمند چیست؟

شروع ناگهانی می‌تواند نشانه‌ی عفونت ادراری، یبوست شدید، اثر دارو یا مشکل عصبی باشد. گاهی بیماری حاد و گیجی تازه هم این حالت را ایجاد می‌کند. در این شرایط معطل نکنید و سالمند را برای ارزیابی نزد پزشک ببرید.

درمان بی‌اختیاری ادرار زنان سالمند چیست؟

درمان به نوع و علت بستگی دارد. تمرین‌های کف لگن، برنامه‌ی زمان‌بندی‌شده‌ی توالت، درمان عفونت یا یبوست و در بعضی موارد دارو از گزینه‌های رایج‌اند. انتخاب روش مناسب با پزشک یا متخصص زنان و اورولوژی است. خوددرمانی توصیه نمی‌شود.

آیا قرص بی‌اختیاری ادرار سالمندان بی‌خطر است؟

هیچ قرصی برای همه بی‌خطر نیست. بعضی داروها در سالمندان عوارضی مثل خشکی دهان، یبوست یا گیجی ایجاد می‌کنند و ممکن است با داروهای دیگر تداخل داشته باشند. دارو را فقط پزشک بعد از بررسی سابقه و داروهای فعلی تجویز می‌کند. از مصرف خودسرانه پرهیز کنید.

در خانه چطور از سالمند دارای بی‌اختیاری مراقبت کنیم؟

برنامه‌ی ثابت توالت، مایعات کافی در طول روز، مسیر ایمن و روشن، تعویض به‌موقع پوشک و تمیز و خشک نگه داشتن پوست پایه‌ی مراقبت‌اند. بی‌احترامی و سرزنش را کنار بگذارید. اگر نشتی با تب، خون یا درد همراه بود، سریع‌تر با پزشک تماس بگیرید.

آیا نوشیدن آب کمتر مشکل را حل می‌کند؟

خیر. کم کردن آب می‌تواند ادرار را غلیظ و مثانه را حساس‌تر کند و یبوست و عفونت را بیشتر کند. بهتر است مقدار مناسب مایعات را از پزشک بپرسید و آن را در طول روز تقسیم کنید. مصرف را در ساعت‌های آخر شب کمتر کنید.

چه زمانی برای مراقبت از سالمند پرستار بگیریم؟

اگر نشتی مکرر است، سالمند سنگین یا دچار زوال عقل است، پوست او آسیب دیده یا خانواده خسته شده، کمک پرستار منطقی است. پرستار آموزش‌دیده برنامه‌ی توالت، شست‌وشو و کنترل پوست را درست انجام می‌دهد. نوع حضور بعد از بررسی شرایط سالمند مشخص می‌شود.

برای مراقبت از سالمند با رایان درمان تماس بگیرید

بی‌اختیاری ادرار سالمندان با بررسی پزشکی و مراقبت درست قابل مدیریت است. اگر نگران سالمند خود هستید یا نمی‌دانید مراقبت روزمره را چطور سازماندهی کنید، کارشناسان رایان درمان در تهران کنارتان هستند. شرایط سالمند را بررسی می‌کنیم و نوع مراقبت مناسب را پیشنهاد می‌دهیم.

همین حالا برای مشاوره‌ی مراقبت از سالمند تماس بگیرید