جابه‌جایی بیمار از تخت به ویلچر؛ ۷ مرحله ایمن برای مراقب

بیشتر مراقبان خانگی اولین بار وقتی با بیمار زمین‌گیر تنها می‌شوند، متوجه می‌شوند که انتقال او از بستر چقدر سخت است. جابه‌جایی بیمار از تخت به ویلچر کاری است که اگر درست انجام نشود، هم کمر مراقب آسیب می‌بیند و هم بیمار در خطر زمین‌خوردن قرار می‌گیرد.

در این راهنمای جابه‌جایی بیمار از تخت به ویلچر، ۷ مرحله‌ی ایمن را مرور می‌کنیم: از آماده‌سازی اتاق و وضعیت پا و دست تا زمان نیاز به دو نفر و تجهیزات کمکی. این آموزش جابه‌جایی بیمار از تخت به ویلچر است و جای نظر پزشک یا فیزیوتراپیست معالج را نمی‌گیرد؛ هر بیمار شرایط خاص خودش را دارد.

چرا انتقال بیمار از تخت به ویلچر این‌قدر خطرناک است؟

در لحظه‌ی «جابه‌جایی بیمار از تخت به ویلچر»، وزن بیمار برای چند ثانیه روی تعادل ضعیف او و کمر مراقب می‌افتد. بیمار ممکن است ضعف عضلانی، سرگیجه، درد یا ترس داشته باشد. مراقب هم معمولاً عجله دارد و از تکنیک درست استفاده نمی‌کند. نتیجه می‌تواند افتادن بیمار، کشیدگی شانه یا آسیب کمر مراقب باشد. به نوشته‌ی گزارش سازمان جهانی بهداشت درباره‌ی سقوط، افتادن از علل مهم آسیب در سالمندان است و پیشگیری از آن به محیط و روش درست بستگی دارد.

اگر بیمار بیشتر وقت در بستر است، پیش از هر چیز راهنمای مراقبت از سالمند زمین‌گیر را هم بخوانید. جابه‌جایی بیمار از تخت به ویلچر بخشی از یک برنامه‌ی کامل مراقبت است و فقط یک تکنیک نیست.

آماده‌سازی پیش از جابهجایی بیمار از تخت به ویلچر

بیشتر حوادث جابه‌جایی بیمار از تخت به ویلچر از آماده‌نبودن محیط شروع می‌شود. پیش از لمس‌کردن بیمار، این فهرست را بررسی کنید:

• ترمز چرخ‌های ویلچر و تخت قفل باشد.
• ارتفاع تخت تقریباً هم‌سطح صندلی ویلچر باشد.
• جای‌پاها بالا یا کنار زده شده باشند تا پای بیمار گیر نکند.
• کف اتاق خشک و بدون فرش لغزنده یا سیم باشد.
• بیمار کفش یا جوراب ضدلغزش بپوشد، نه جوراب ساده.
• کمربند انتقال، بالش و مسیر عبور آماده باشد.
• به بیمار بگویید چه اتفاقی قرار است بیفتد و از او همکاری بخواهید.

اگر بیمار تازه از خواب بیدار شده یا دارو مصرف کرده، چند دقیقه‌ی اول را با نشستن لبه‌ی تخت بگذرانید. سرگیجه‌ی ناگهانی هنگام ایستادن شایع است. اگر تکرار شد، به پزشک معالج اطلاع بدهید.

۷ مرحله‌ی ایمن برای جابه‌جایی بیمار از تخت به ویلچر

این مراحل جابه‌جایی بیمار از تخت به ویلچر برای بیماری است که کمی همکاری می‌کند و می‌تواند بخشی از وزنش را روی پاها بگذارد. اگر بیمار این توانایی را ندارد، به بخش «چه زمانی به دو نفر نیاز است؟» بروید.

۱. ویلچر را با زاویه‌ی درست کنار تخت بگذارید

ویلچر را در سمت قوی‌تر بیمار و با زاویه‌ی حدود ۳۰ تا ۴۵ درجه نسبت به تخت قرار دهید. این زاویه باعث می‌شود بیمار با یک چرخش کوتاه روی صندلی بنشیند. ترمز را قفل کنید و جای‌پاها را کنار بزنید.

۲. ابتدا بیمار را به پهلو و سپس به حالت نشسته ببرید

بیمار را آرام به پهلوی سمت ویلچر بچرخانید و زانوهایش را خم کنید. یک دست زیر شانه و دست دیگر زیر پاها قرار دهید. همزمان پاها را از لبه‌ی تخت پایین بیاورید و بالاتنه را بالا بیاورید. این حرکت باید نرم و پیوسته باشد، نه ناگهانی.

۳. چند دقیقه لبه‌ی تخت بنشانید و علائم را بپرسید

بیمار را حدود یک تا دو دقیقه با پاهای آویزان نگه دارید و بپرسید سرگیجه، تهوع یا درد دارد یا نه. صورت و رنگ پوست را ببینید. اگر رنگ‌پریدگی، تعریق ناگهانی یا گیجی دیده شد، انتقال را ادامه ندهید و بیمار را دوباره دراز کنید.

۴. وضعیت پا و دست بیمار را در جابه‌جایی تنظیم کنید

پاهای بیمار باید کاملاً روی زمین و کمی عقب‌تر از زانو باشد. پای قوی‌تر کمی جلوتر قرار می‌گیرد. از بیمار بخواهید دست‌هایش را دور گردن شما حلقه نکند؛ روی تخت یا شانه‌های شما تکیه دهد. گردن مراقب را در آغوش گرفتن ممکن است هنگام افتادن شما را هم بکشد. اگر یک طرف بدن ضعیف است، دست ضعیف را هرگز نکشید؛ این موضوع در مراقبت از بیمار سکته مغزی در منزل اهمیت بیشتری دارد.

۵. کمربند انتقال را ببندید و زانوهای بیمار را قفل کنید

کمربند انتقال را دور کمر بیمار و روی لباس ببندید، طوری که دو انگشت زیر آن جا بشود. جلوی بیمار بایستید، پاها را به عرض شانه باز کنید و زانوهای خودتان را کمی خم کنید. زانوهای بیمار را با زانوی خود یا با دست محافظت کنید تا خم نشوند. بیمار را از زیر بازو نکشید؛ این کار به شانه‌ی او آسیب می‌زند.

۶. با شمارش هماهنگ بلند کنید و بچرخانید

با گفتن «یک، دو، سه» هماهنگ شوید. در «سه» بیمار را به جلو و بالا بیاورید. وزن را با پاها منتقل کنید و مراقب باشید پشت‌تان صاف بماند. به‌جای پیچاندن کمر، با پاهایتان بچرخید تا پشت بیمار به ویلچر برسد. اگر فکر می‌کنید بیمار لیز می‌خورد، او را به نرمی به سمت تخت برگردانید و کمک بگیرید.

۷. آرام بنشانید و وضعیت نهایی را بررسی کنید

وقتی پشت زانوی بیمار به صندلی رسید، از او بخواهید دسته‌ها را بگیرد و آهسته بنشیند. شما هم زانو را خم کنید و همراهش پایین بیایید. سپس باسن را عقب‌تر ببرید، کمر را به پشتی تکیه دهید و جای‌پاها را برگردانید. پایان جابه‌جایی بیمار از تخت به ویلچر: پوست، پتو، لوله‌ی سوند یا کیسه‌ی ادرار را بررسی کنید که زیر بدن گیر نکرده باشد و بیمار احساس راحتی داشته باشد.

یادآوری: هیچ‌وقت بیمار را به‌زور و با کشیدن دست بلند نکنید. اگر مطمئن نیستید، به‌جای ریسک‌کردن کمک بگیرید و روش را با فیزیوتراپیست مرور کنید.

چه زمانی برای جابه‌جایی بیمار از تخت به ویلچر به دو نفر نیاز است؟

تنها‌بودن در جابه‌جایی بیمار از تخت به ویلچر همیشه ایمن نیست. در این شرایط یک نفر کافی نیست:

• بیمار نمی‌تواند وزنش را روی پاها بگذارد یا پایش ناگهان خم می‌شود.
• بیمار گیج، بی‌قرار یا مقاوم است و دستور را متوجه نمی‌شود.
• جراحی، شکستگی یا درد شدید اخیر وجود دارد و پزشک محدودیت حرکتی داده است.
• وزن یا اندازه‌ی بیمار برای مراقب زیاد است.
• بیمار لوله‌ها یا تجهیزات متصل دارد (سوند، سرم، اکسیژن).
• در تلاش قبلی بیمار سرگیجه کرده یا نزدیک افتادن بوده است.

در این موارد، دو مراقب آموزش‌دیده یا لیفتر مخصوص بهتر است. یکی هدایت بیمار را بر عهده دارد و دیگری ویلچر و لوله‌ها را کنترل می‌کند. اگر در خانه تنها هستید، به‌جای تلاش با خطر بالا، از یک پرستار بیمار کمک بگیرید.

تجهیزات کمکی تخت و ویلچر که انتقال را ساده می‌کنند

ابزار درست، خطر آسیب در جابه‌جایی بیمار از تخت به ویلچر را کم می‌کند. پیش از خرید یا اجاره، با پزشک یا فیزیوتراپیست درباره‌ی نوع مناسب بیمار مشورت کنید. برای مقایسه‌ی سریع، این جدول را ببینید:

اگر به ابزار دائمی نیاز ندارید، اجاره تجهیزات پزشکی در منزل تهران راه عملی برای دسترسی به تخت و ویلچر مناسب است.

حفاظت از کمر مراقب هنگام انتقال

آسیب کمر شایع‌ترین هزینه‌ی جابه‌جایی بیمار از تخت به ویلچر در مراقبت خانگی است. این عادت‌ها از آن جلوگیری می‌کند:

• پاها را باز نگه دارید و زانو را خم کنید، نه کمر را.
• بیمار را نزدیک بدن بگیرید؛ دورتر بودن بار را چند برابر سنگین می‌کند.
• حرکت را با شمارش و آرام انجام دهید، نه ناگهانی.
• هنگام بلندکردن، پیچ کمر نخورید و با پاها بچرخید.
• اگر کمر یا شانه درد گرفت، انتقال را متوقف کنید و کمک بخواهید.
• بین انتقال‌ها استراحت کنید و حرکات کششی ملایم انجام دهید.

خستگی تجمعی مراقب هم خطر جابه‌جایی بیمار از تخت به ویلچر را بالا می‌برد. اگر کار بیشتر از توان شماست، آن را پنهان نکنید و از خانواده یا پرستار کمک بخواهید.

اشتباه‌های رایج در جابه‌جایی بیمار از تخت به ویلچر

• قفل‌نکردن ترمز: ویلچر هنگام نشستن عقب می‌رود و بیمار می‌افتد.
• کشیدن دست یا زیر بازو: به شانه آسیب می‌زند و تعادل را از بین می‌برد.
• عجله و نگفتن مراحل: بیمار می‌ترسد و سفت می‌شود.
• نگه‌داشتن بیمار از گردن: خطر آسیب برای هر دو نفر دارد.
• نادیده‌گرفتن سرگیجه: نشستن لبه‌ی تخت را حذف نکنید.
• تنها‌ماندن در شرایط پرخطر: وقتی به دو نفر نیاز است، تلاش تنها نکنید.

اگر بیمار قبلاً افتاده، پیشگیری از افتادن سالمند در منزل را هم بخوانید و خانه را ایمن‌تر کنید.

کمک پرستار و فیزیوتراپی در منزل

گاهی حتی بهترین آموزش هم کافی نیست. پرستار آموزش‌دیده می‌تواند روش جابه‌جایی بیمار از تخت به ویلچر را روی بالین بیمار نشان دهد، علائم هشدار را بشناسد و مراقبت از پوست و وضعیت‌دهی را کنار آن انجام دهد. فیزیوتراپیست هم توان تعادل و قدرت پا را بررسی می‌کند و تمرین‌های مناسب می‌دهد. برای شروع، فیزیوتراپی در منزل تهران را ببینید.

هیچ مطلب آموزشی جای ارزیابی حضوری را نمی‌گیرد. اگر بیمار شما دارای شکستگی، جراحی اخیر، سکته یا درد شدید است، پیش از جابه‌جایی بیمار از تخت به ویلچر با پزشک معالج هماهنگ کنید.

سوالات متداول درباره‌ی جابه‌جایی بیمار از تخت به ویلچر

۱. بهترین روش جابه‌جایی بیمار از تخت به ویلچر چیست؟

روش ایمن جابه‌جایی بیمار از تخت به ویلچر یعنی قفل‌کردن ترمز ویلچر، هم‌سطح‌کردن تخت و صندلی، نشاندن بیمار لبه‌ی تخت، استفاده از کمربند انتقال و چرخش آرام روی پای قوی‌تر. بیمار را از زیر بازو نکشید و پیش از شروع، با فیزیوتراپیست یا پزشک درباره‌ی توان بیمار مشورت کنید.

۲. چه زمانی برای انتقال بیمار به دو نفر نیاز داریم؟

اگر بیمار نمی‌تواند وزن خود را روی پاها بگذارد، گیج یا بی‌قرار است، تازه جراحی کرده، سرگیجه دارد یا وزنش برای مراقب زیاد است، یک نفر کافی نیست. در این موارد از دو نفر آموزش‌دیده یا تجهیزات کمکی مثل تخته‌ی انتقال و لیفتر استفاده کنید.

۳. چطور هنگام انتقال بیمار به کمر خودم آسیب نزنم؟

زانوها را خم کنید، پشت را صاف نگه دارید و بیمار را نزدیک بدنتان بگیرید. وزن را با پاها و لگن جابه‌جا کنید، نه با کمر. از چرخش همزمان تنه با بار خودداری کنید و اگر حس کردید زور می‌زنید، کمک بگیرید.

۴. ویلچر باید کدام طرف تخت قرار بگیرد؟

ویلچر را کنار تخت و با زاویه‌ی حدود ۳۰ تا ۴۵ درجه، در سمت قوی‌تر بیمار قرار دهید. ترمز را قفل کنید و جای‌پاها را کنار بزنید. اگر یک طرف بدن ضعیف است، بیمار باید با سمت سالم به سمت ویلچر بچرخد.

۵. بیمار زمین‌گیر را چند بار در روز روی ویلچر بنشانیم؟

تعداد و مدت نشستن را باید پزشک یا فیزیوتراپیست متناسب با وضعیت بیمار تعیین کند. معمولاً با زمان کوتاه شروع می‌شود و علائم خستگی، سرگیجه و فشار روی پوست بررسی می‌شود. این برنامه را خودسرانه زیاد نکنید.

۶. اگر بیمار هنگام انتقال داشت زمین می‌خورد چه کنیم؟

مقاومت نکنید و تلاش نکنید بیمار را سرپا نگه دارید. او را آرام به سمت نزدیک‌ترین سطح یا زمین هدایت کنید و سر را محافظت کنید. بعد بدون جابه‌جایی عجولانه، وضعیت را بررسی کنید و در صورت درد، ضربه به سر یا بی‌حالی با ۱۱۵ تماس بگیرید.

برای انتقال ایمن بیمار در منزل با رایان درمان مشورت کنید

اگر در جابه‌جایی بیمار از تخت به ویلچر به کمک نیاز دارید یا نگران کمر خودتان هستید، موضوع را با کارشناسان رایان درمان در تهران در میان بگذارید. شرایط بیمار بررسی می‌شود و پرستار مناسب پیشنهاد می‌شود.

درخواست پرستار بیمار کنید یا برای مشاوره با رایان درمان تماس بگیرید.